Quyết định tái cơ cấu tập đòan công nghiệp tàu thủy Việt Nam (VINASHIN) từ 1/7/2010 của Thủ tướng Chính phủ đã trở thành dấu mốc quan trọng trong quá trình nâng cao chất lượng tăng trưởng của khu vực kinh tế quốc doanh.

VNR500 (Báo điện tử VNN) đưa lại ý kiến của một số chuyên gia kinh tế đã nhân định về những bất cập trong hoạt động của các Tập đoàn kinh tế Nhà nước. Qua đó, gợi ý những chính sách tiếp theo của Nhà nước đối với loại hình kinh tế đặc thù này.

Ông Trần Xuân Giá: Quá nhiều ‘ông chủ’ quản lý tập đoàn

- Những nguyên nhân dẫn tới tình trạng hiện nay của Vinashin đã được các chuyên gia phân tích và đề cập nhiều trong thời gian qua. Theo ông, bài học lớn nhất rút ra sau “sự cố” này là gì?

Phải nói rằng có nhiều bài học sau sự việc này. Trước hết, đó là vấn đề phân cấp. Phân cấp là cần thiết, song nhất thiết phải có sự chuẩn bị. Vừa qua phân cấp lại thiếu sự chuẩn bị. Thứ hai là vấn đề cân đối vốn đầu tư. Rõ ràng, vốn chủ sở hữu của Vinashin quá bé so với quy mô và phạm vi đầu tư mà họ đã thực hiện. Điều đáng nói là vay thương mại với số lượng quá lớn để đầu tư trung, dài hạn là đầy rẫy rủi ro. Thứ ba là vấn đề đầu tư tập trung, chống đầu tư dàn trải. Thực ra vấn đề này đã được đề cập quá nhiều, song lại ít có chuyển biến. Chống đầu tư dàn trải không chỉ là hạn chế đầu tư ra ngoài ngành mà cả đầu tư trong ngành cũng phải tập trung. Thậm chí, còn phải chống cả đầu tư chéo, bởi ngay Tập đoàn Dầu khí cũng đã đầu tư sang Vinashin đến vài nghìn tỷ đồng. Cuối cùng, đó là vấn đề cân đối giữa năng lực, trình độ quản lý và quy mô, phạm vi đầu tư.

- Theo ông, việc phân cấp quản lý các tập đoàn cần được thực hiện như thế nào?

Về nguyên tắc, việc phân cấp là đúng theo chức năng, song không thể bộ nào, ngành nào, địa phương nào cũng làm “ông chủ” được. Đến nay doanh nghiệp nhà nước vẫn phải chịu sự điều chỉnh bởi quá nhiều văn bản pháp luật. Nhiều “ông chủ” thì tất yếu dẫn đến vô chủ. Vì thế, nên có một bộ là đầu mối để quản lý, vì Chính phủ không thể là cơ quan trực tiếp quản lý thường xuyên được.
Vì thế, cần thực hiện việc phân cấp một cách có hệ thống trong quản trị doanh nghiệp, cũng như chính sách phải tập trung. Bởi lẽ, chỉ có thể phân cấp trên cơ sở làm tốt các vấn đề cần phải tập trung.

- Ngoài vấn đề phân cấp, còn những vấn đề nào cần quan tâm khi xét đến hiệu quả đầu tư của các tập đoàn “na ná” Vinashin như ông vừa nói?

Tôi cho rằng, cần thay đổi nội dung, cách thức quản trị, áp dụng khung quản trị hoàn toàn giống như đối với các công ty thuộc sở hữu của tư nhân. Trước hết là thay đổi cách thức, tổ chức và cơ chế thực hiện quyền chủ sở hữu nhà nước. Cần tách biệt chức năng thực hiện quyền chủ sở hữu ra khỏi quản lý hành chính nhà nước và chức năng điều tiết thị trường. Nhà nước thực hiện quyền chủ sở hữu với tư cách là nhà quản trị đầu tư vốn của nhà nước. Không để nhiều bộ, cơ quan tham gia thực hiện quyền chủ sở hữu để Nhà nước thực hiện quyền chủ sở hữu một cách tập trung. Ở đây, Nhà nước thực hiện quyền chủ sở hữu với tư cách là nhà đầu tư và phải có chính sách đầu tư rõ ràng. Các doanh nghiệp sẽ định hướng và tập trung vào các ngành, nghề chủ chốt, không đầu tư phân tán dàn trải sang các ngành nghề khác mà họ chưa có năng lực, loại bỏ được đầu tư chéo trong nội bộ, hoặc dự án đầu tư quá mạo hiểm.

Điều quan trọng nữa là doanh nghiệp nhà nước phải có bộ máy quản trị am hiểu, chuyên trách, gắn bó máu thịt với doanh nghiệp, chứ không thể dùng “công chức” trong quản trị doanh nghiệp nhà nước.

GS TSKH Nguyễn Quang Thái: Minh bạch hoạt động của tập đoàn

- Một cán bộ có trách nhiệm đã khẳng định rằng, để xảy ra tình trạng hiện nay của Vinashin có nguyên nhân bên ngoài và nguyên nhân bên trong, mà nguyên nhân bên trong là quyết định. Quan điểm của ông thế nào ?

- Không thể nói như vậy, mà phải nói là vì chúng ta đã làm sai. Tôi nghĩ nguyên nhân chủ yếu ở đây là do Vinashin đã đầu tư dàn trải, không hiệu quả và mua sắm tràn lan. Bằng chứng là họ tham gia vào quá nhiều dự án ở nhiều lĩnh vực kinh tế khác nhau từ đóng tàu đến vận tải biển, cảng biển, sản xuất thép, xi măng, dịch vụ hàng không, bảo hiểm, ngân hàng…

Mặt khác, nhiều dự án đầu tư của Vinashin đến nay được cho là không có hiệu quả, điển hình là các dự án thép. Ngoài ra, còn là việc mua sắm, đầu tư tài chính tràn lan, chẳng hạn như mua con tàu Hoa Sen trị giá tới 1.300 tỷ đồng để rồi đắp chiếu, hoặc đầu tư cổ phiếu cổ phần tới hàng ngàn tỷ đồng. Vì thế, khủng hoảng kinh tế thế giới không phải là nguyên nhân, mà nó chỉ đổ thêm dầu vào lửa, dẫn tới bộc lộ cái sai rõ ràng hơn. Việc này cũng giống như việc “cháy nhà mới ra mặt chuột”. 

- Theo ông, giải pháp “chẻ” Vinashin làm ba, chuyển bớt một số đơn vị Vinashin đang quản lý cho các doanh nghiệp khác sẽ mang lại hiệu quả như thế nào?

Tôi nghĩ đây cũng chỉ giải pháp mang tính tình thế để cứu nguy trước mắt thôi, chứ chưa chắc đã phải là giải pháp cơ bản. Theo tôi, tập đoàn kinh tế chỉ làm chức năng tài chính để ‘mồi’ cho một số việc nào đó thôi. Và sau khi có sự tham gia của các công ty, doanh nghiệp góp vốn khác thì phải có kế hoạch rút dần ra, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp khác hoạt động theo luật doanh nghiệp nhà nước. Nếu hoạt động tốt thì anh có thể tồn tại đứng vững trên thị trường, còn nếu không thì anh có thể bị đào thải và bóp lại. Dù sao, việc “chẻ” làm ba cũng có lợi cho nhà nước và bản thân Vinashin hơn nhiều so với trước đây.

- Để giải quyết tình trạng tập đoàn đầu tư tran lan, ngoài ngành, không hiệu quả..., theo ông đâu là giải pháp cơ bản?

Việc giao thầm quyền cho một số tập đoàn hiện nay là quá lớn và xuất phát từ chủ trương phân cấp. Tôi nghĩ cần phải có sự thay đổi trong tư duy. Tư duy phải được đổi mới theo kiểu tái cơ cấu toàn bộ nền kinh tế, trong đó có việc tái cơ cấu của doanh nghiệp, các thành phần kinh tế. Đây là quá trình chuyển đổi trong nền kinh tế thị trường, xu hướng phải đi đến là sở hữu phải đan xen lẫn nhau. 

Cách quản lý tập đoàn phải công khai, minh bạch. Tuy nhiên, việc này có thể động đến nhóm lợi ích không chính đáng, không dễ giải quyết. Muốn gỡ phải chịu đau, nhưng chúng ta có dám chịu đau hay không lại là vấn đề khác. Nói chung, “khám bệnh” và “chữa bệnh” phải thường xuyên. Chứ không thể đợi đến khí bệnh nan y xuất hiện rồi mới phẫu thuật thì chẳng còn gì để nói.

Ông Bùi Kiến Thành, chuyên gia kinh tế: Tập đoàn kinh tế không phải như nồi lẩu

Điều cần thiết trong thời gian tới là phải thay đổi cơ chế quản lý tập đoàn, cấu trúc lại tập đoàn, mỗi tập đoàn chỉ tập trung sản xuất, kinh doanh vào một lĩnh vực chủ yếu. Có thế, chỉ 5 năm nữa, chúng ta sẽ có tập đoàn mạnh.

Theo tôi, việc cho các tập đoàn xây dựng nhà máy điện là một quyết định sai lầm. EVN nói bây giờ không làm được nên bảo trả lại cho Chính phủ. Những tập đoàn khác không làm điện bao giờ cũng nhảy vào làm. 

Tập đoàn Than - Khoáng sản Việt Nam, Dầu khí đều nhảy vào xây dựng nhà máy điện. Thế mới có chuyện trong cuộc họp tại PVN vừa rồi khi bàn chiến lược phát triển điện, người ta hỏi: “Anh xây dựng nhà máy điện, anh có chiến lược bán điện hay chưa?” thì tập đoàn này bảo chưa và để thương lượng sau. Hoạt động kiểu như vậy không “chết” cũng lạ. 

Đáng lẽ phải xem xét tại sao EVN là một tập đoàn điện lực của Nhà nước tại sao lại không xây dựng được nhà máy điện? Nếu EVN có lý do thì Chính phủ phải giúp đỡ, còn nếu EVN không giải trình được, do năng lực kém thì cách chức anh lãnh đạo đi, thay người khác. Một anh làm dầu khí làm sao thông thạo điện bằng một anh đã làm điện chuyên nghiệp. Rốt cuộc, tập đoàn kinh doanh đa ngành chỉ là “xẻ thịt, mổ bò”, phân tán lực lượng, tài chính, nhân lực. Như vậy, nguyên tắc xây dựng tập đoàn để phát triển chuyên ngành đã không được quan tâm đúng mức.

Các tập đoàn không lo đầu tư chuyên ngành của mình mà cứ “đứng núi này, trông núi nọ”. Thấy thị trường chứng khoán, bất động sản, ngân hàng sôi động, tập đoàn nào cũng nhảy vào. Ở Việt Nam hiện nay, “thượng vàng hạ cám” cái gì cũng có. Trước đây, các Bộ, ngành nào cũng có 200 - 300 công ty, có công ty sản xuất cơ khí nhưng vẫn có khách sạn ở các điểm du lịch. Chuyện tách bạch quản lý với kinh doanh đã nói mãi nhưng Bộ, ngành địa phương nào cũng “ôm” doanh nghiệp. Vậy là các tập đoàn dù đang nắm giữ khối tài sản lên tới 800.000 tỷ đồng nhưng chưa cơ quan nào nắm được đầy đủ, chính xác vốn, tài sản của các tập đoàn, kể cả Bộ Tài chính. Ở mình, cứ có dự án, bất kể dự án gì là có chia đều cho nhau.  

Vấn đề đặt ra là chúng ta phải làm gì để tập đoàn kinh tế không chỉ là giường cột của nền kinh tế mà phải lọt vào top này top kia, có sức cạnh tranh với các tập đoàn đa quốc gia trên thế giới. Theo tôi, trước hết phải thay đổi cơ chế quản lý tập đoàn. Dầu khí khai thác về nộp hết cho ngân sách, họ lấy đâu ra tiền để đầu tư? Đáng lý, anh là một doanh nghiệp, Nhà nước cấp cho anh bao nhiêu vốn, anh làm ăn kinh doanh được bao nhiêu sản phẩm, đóng các loại thuế (tài nguyên, thu nhập doanh nghiệp…) phần còn lại phải được sở hữu để tái đầu tư. Phải để cho doanh nghiệp tự chủ, tự chịu trách nhiệm, kể cả cán bộ chủ chốt.

Doanh nghiệp chỉ cần cho họ cơ chế rõ ràng để họ tung hoành, dám làm, dám chịu chứ như hiện nay vừa làm nghe ngóng, phải lo ghế… Quản lý một tập đoàn mà cứ phải lo chiều ý trên, lo giữ ghế thì tập đoàn ấy chỉ đáng làm phục vụ chứ không phải sản xuất kinh doanh. 

Trong khi đó, một số chủ doanh nghiệp tư nhân hiện nay đang bứt lên rất nhanh. Tôi ngạc nhiên khi Chính phủ bảo lãnh khoản vay một tỷ USD cho Tập đoàn Tân Tạo, một doanh nghiệp tư nhân. Qua tiếp xúc với một số chủ doanh nghiệp tư nhân lớn, tôi thấy nếu họ được thực sự bình đẳng với doanh nghiệp nhà nước thì họ sẽ còn bứt nhanh hơn nữa. Nếu các tập đoàn cứ ì ạch như thế này thì chỉ vài năm nữa, sẽ có những doanh nghiệp tư nhân qua mặt tập đoàn để “nói chuyện” cạnh tranh sòng phẳng với các “ông lớn” trên trường quốc tế./.

Nguồn: VNR500 (Thuận Hải tổng hợp)